Sinh con thường được nhắc đến như một cột mốc thiêng liêng, hạnh phúc và đầy ý nghĩa trong cuộc đời của nhiều người phụ nữ. Trên mạng xã hội, hình ảnh người mẹ ôm con sau sinh thường gắn với cảm giác xúc động, viên mãn và hạnh phúc trọn vẹn. Nhưng trên thực tế, không phải trải nghiệm sinh nở nào cũng diễn ra nhẹ nhàng như vậy. Với nhiều phụ nữ, quá trình vượt cạn có thể trở thành một trải nghiệm cực kỳ đáng sợ, hỗn loạn và mang tính sang chấn tâm lý kéo dài rất lâu sau đó.
Điều khó nói nhất là rất nhiều người mẹ cảm thấy mình “không được phép” đau lòng hoặc bị ảnh hưởng tâm lý sau sinh, chỉ vì em bé đã an toàn và khỏe mạnh. Nhưng sự biết ơn và sang chấn hoàn toàn có thể cùng tồn tại. Một người mẹ vẫn có thể yêu con sâu sắc nhưng đồng thời vẫn bị ám ảnh bởi những gì mình đã trải qua trong phòng sinh.
Sang chấn sau sinh không hiếm như nhiều người nghĩ
Khi nhắc tới trầm cảm sau sinh, nhiều người đã bắt đầu biết đến hơn trong vài năm gần đây. Tuy nhiên, “birth trauma” – tức sang chấn liên quan tới trải nghiệm sinh nở – lại ít được nói tới hơn rất nhiều, đặc biệt ở Việt Nam.
Sang chấn sau sinh có thể xuất hiện khi người mẹ trải qua những tình huống quá sức chịu đựng về thể chất hoặc tâm lý trong lúc sinh:
- Sinh mổ khẩn cấp
- Băng huyết sau sinh
- Em bé phải nằm NICU/chăm sóc đặc biệt
- Đau đớn kéo dài và mất kiểm soát
- Cảm giác tính mạng bản thân hoặc con gặp nguy hiểm
- Không được giải thích rõ điều gì đang xảy ra
- Cảm thấy hoảng loạn, bất lực hoặc bị bỏ rơi trong quá trình sinh
Điều quan trọng là sang chấn không chỉ được quyết định bởi mức độ nghiêm trọng về mặt y khoa, mà còn bởi cách người mẹ cảm nhận trải nghiệm đó. Có những ca sinh được xem là “thành công” về mặt y tế nhưng người mẹ vẫn bị ảnh hưởng tâm lý nặng nề sau đó.
Nhiều người sau sinh liên tục nhớ lại khoảnh khắc trong phòng sinh, cảm thấy tim đập nhanh khi đi khám bệnh, sợ bệnh viện, mất ngủ, dễ bật khóc hoặc cảm thấy bản thân thay đổi hoàn toàn sau trải nghiệm đó. Có người mất nhiều tháng nhưng vẫn không thể nghĩ lại ngày sinh con mà không cảm thấy hoảng loạn hoặc nghẹn lại.
Điều khiến nhiều người mẹ đau lòng nhất là cảm giác “mình đáng lẽ phải hạnh phúc”
Một trong những áp lực tâm lý lớn nhất sau sinh là kỳ vọng xã hội rằng người mẹ phải nhanh chóng bước vào trạng thái hạnh phúc, biết ơn và tận hưởng thiên chức làm mẹ. Chính điều này khiến rất nhiều phụ nữ cảm thấy tội lỗi khi bản thân không thực sự ổn sau sinh.
Có người cảm thấy trống rỗng. Có người không thể vui ngay được. Có người liên tục khóc mà không hiểu vì sao. Có người nhìn thấy con nhưng đầu óc vẫn mắc kẹt trong những khoảnh khắc hoảng loạn lúc sinh.
Và rồi họ bắt đầu tự trách:
- “Con khỏe mạnh rồi mà, sao mình còn buồn?”
- “Mình làm mẹ kiểu gì mà lại thấy sợ?”
- “Người khác sinh xong bình thường mà?”
- “Có phải mình yếu đuối quá không?”
Nhưng thực tế, phản ứng tâm lý sau sang chấn không vận hành theo kiểu “mọi thứ ổn rồi thì mình phải ổn ngay”. Não bộ và hệ thần kinh đôi khi cần rất nhiều thời gian để xử lý một trải nghiệm quá tải, đặc biệt khi cơ thể vừa trải qua biến đổi lớn về hormone, giấc ngủ, thể chất và cảm xúc cùng lúc.
Xem thêm: Bài test trầm cảm sau sinh online
Nhiều người mẹ cảm thấy mất kết nối với chính mình sau sinh
Một điều khiến rất nhiều phụ nữ hoang mang là cảm giác mất kết nối sau sinh. Họ vẫn chăm con, vẫn yêu con nhưng lại cảm thấy mình như “không còn là chính mình”. Có người mô tả cảm giác như đang sống trong chế độ tự động. Có người thấy bản thân tê lì cảm xúc, khó vui, khó khóc hoặc không cảm nhận được sự gắn kết với em bé ngay lập tức như những gì họ từng tưởng tượng.
Điều này thường khiến người mẹ cực kỳ tội lỗi, đặc biệt khi xã hội luôn xây dựng hình ảnh “bản năng làm mẹ” như một thứ phải xuất hiện tự nhiên ngay sau khi sinh.
Tuy nhiên dưới góc nhìn tâm lý học sang chấn, sự tách rời cảm xúc đôi khi lại là cách hệ thần kinh tự bảo vệ bản thân sau khi trải qua tình huống quá tải. Khi con người bị overwhelm quá mức, não bộ có thể chuyển sang trạng thái “shutdown” – tức tạm làm giảm kết nối cảm xúc để giúp cơ thể tồn tại qua giai đoạn căng thẳng.
Điều đó không đồng nghĩa người mẹ không yêu con. Nó chỉ phản ánh rằng cơ thể và tâm trí họ vẫn đang cố xử lý những gì đã xảy ra.
Ngoài ra, sự gắn kết giữa mẹ và em bé cũng không phải thứ bắt buộc phải xuất hiện hoàn hảo ngay trong ngày đầu tiên. Sự kết nối thường được xây dựng dần dần thông qua hàng trăm khoảnh khắc nhỏ như ôm con, chăm con, cho con bú, thức đêm cùng con và hiện diện cùng nhau mỗi ngày.
Chữa lành sau sang chấn sinh nở không phải là “quên đi cho xong”
Rất nhiều người cố ép bản thân “đừng nghĩ nữa”, “mọi chuyện qua rồi”, “rồi sẽ ổn thôi”. Nhưng với sang chấn tâm lý, việc cố phủ nhận hoặc ép mình vượt qua thật nhanh thường không giúp cảm xúc biến mất hoàn toàn.
Quá trình hồi phục thường bắt đầu từ việc cho phép bản thân thừa nhận rằng trải nghiệm đó thật sự đã rất đáng sợ, rất đau đớn hoặc rất quá sức với mình. Điều này có thể đến từ việc trò chuyện với người đáng tin cậy, viết lại trải nghiệm của mình, tham gia các nhóm hỗ trợ hoặc tìm tới chuyên gia có hiểu biết về sức khỏe tâm thần chu sinh.
Trong nhiều trường hợp, chữa lành không phải là “xóa ký ức đau buồn”, mà là học cách để ký ức đó không còn hoàn toàn kiểm soát cuộc sống hiện tại của mình nữa. Người mẹ có thể vẫn nhớ, vẫn buồn khi nghĩ lại, nhưng dần dần không còn bị mắc kẹt hoàn toàn trong cảm giác sợ hãi và bất lực như trước.
Bạn không yếu đuối chỉ vì trải nghiệm sinh con đã ảnh hưởng tới mình
Ở Việt Nam, phụ nữ sau sinh thường được kỳ vọng phải nhanh chóng quay lại vai trò chăm sóc gia đình dù vừa trải qua một biến cố cực lớn cả về thể chất lẫn tinh thần. Nhưng sang chấn không tự biến mất chỉ vì em bé đã chào đời.
Nếu nhiều tuần hoặc nhiều tháng sau sinh bạn vẫn cảm thấy mình chưa thật sự ổn, điều đó không có nghĩa bạn thất bại trong vai trò làm mẹ. Đôi khi đó chỉ là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh của bạn vẫn đang cố gắng xử lý một trải nghiệm quá đáng sợ, quá đau đớn hoặc quá sức chịu đựng mà thôi.